गणेशराम लाछी अर्थात् प्रजापति एकजना संस्कृतिका अथक साधक मात्र नभइकन भाषा, साहित्य रक्षार्थ आफूसक्दो कर्म गर्दै आएका परिश्रमी प्रतिभा हुन् । थिमी क्षेत्रका बहुमुखी प्रतिभा यिनी सिक्किम राज्यसम्म विस्तारित हुँदै आफूलाई समर्पित तुल्याउँदै आएका एकजना कर्मशील व्यक्तित्व हुन् । निकै परिश्रम पोखेर आफूले सक्दो नेपालभाषा साहित्य उत्थानमा र संस्कृतिको पहिचान देखाउन यिनी लागिरहे – यसको परिणामस्वरुप यिनी सक्षम गणेशराम लाछीका रुपमा प्रसिद्ध भए । उद्देश्य मनमा साँचेर कुदिरहँदा फल प्राप्ति हुँदोरहेछ – यिनले फल प्राप्ति गरे । संस्कृति, कला र संस्कारलाई जोगाइराख्न गार्हो भएको स्थितिमा पनि यिनी कहिल्यै हरेश नखाइकन कुदिरहेकै परिणाममा यिनले सफलता प्राप्त गरे ।
कुनै पनि शैक्षिक प्रमाण–पत्र प्राप्त नगरेका यिनी शैक्षिक प्रमाण–पत्र मात्र प्राप्त गरेकाहरुका लागि आश्चर्यलाग्दो व्यक्ति बन्न सफल हुनाको कारण यिनको लगनशीलता र धैर्यशीलता नै हो । एकजना शिक्षकको पछि लाग्दा–लाग्दै उक्त शिक्षकको आनीबानी र स्वभावबाट आजित भएर एस.एल.सी. परीक्षा पनि नदिइकन यिनी शैक्षिक प्रमाण–पत्रविहीन व्यक्ति बन्न मन पराए । तर यिनी आफ्नो जातित्व रक्षा गर्ने सवालमा, संस्कृतिको पहिचान राष्ट्रमा परिचित तुल्याउने अभियानमा एक्लै भए पनि लागिरहे । यही क्रममा यिनले नेपालका सबैखालका बाजागाजा, लुगाफाटा, गरगहना, भाडावर्तन सङ्ग्रह गर्ने अभियानमा लागिरहे । आफ्नै थलो घरमा नेवार घर बनाउने सङ्कल्प गरे । थिमी–८ स्थित चपाचोको आफ्नो घरलाई आँखाछेँ सांस्कृतिक सङ्ग्राहलय बनाउन यिनी कम्मर कसेर लागे । अनगिन्ती सांस्कृतिक साधन–स्रोतहरु जुटाए र थिमीकै एउटा महत्वपूर्ण घर बनाई छाडे । एक्लो व्यक्तिको प्रयासमा पनि सुन्दर सङ्ग्रहालयको स्थापना गरेर यिनले अचम्मको कर्म गरेर आफूलाई चिनाउन सफल रहे ।
सधैं केही न केही गर्न रुचाउने, सधैं केही न केही खोजिरहने, सधैं सिर्जना र साधनामा आफ्नो विश्वास खन्याइरहने यिनको स्वभावले आफूलाई जीवन्त तुल्याउन सफल रहे । वि.सं. २००६ साल कार्तिक २५ मध्यपुर थिमी न.पा.मा जन्मेका यिनले आफ्नो श्रमलाई वर्कत्मा पोखेर भक्तपुर जिल्लामा निजी क्षेत्रको एउटा विद्यालय सञ्चालन गरे । गणेश इङ्गलिस स्कूलका संस्थापक यिनले विनायक शिक्षा निकेतन स्थापना गरेर वि.सं. २०३४ सालको प्रवेशिका परीक्षाको परिणाममा सर्वप्रथम बनाउन पनि सफल रहेको देखिन्छ । दुईवर्षसम्म यिनी गणित र विज्ञानका पनि शिक्षक बने । शिक्षासेवी तथा शिक्षकका रुपमा पनि चिरपरिचित हुँदै आएका गणेशराम लाछी लिपी, भाषा, बाजा नृत्यका प्रख्यात शिक्षकका रुपमा प्रसिद्धि कमाउन पनि सफल रहे । लिपी, भाषाका प्रशिक्षक, बाजा र नृत्यका ज्ञाता यिनी साहित्य लेखनमा पनि आफ्नो सक्रियता देखाउँदै, आफूलाई सबैको नजरमा पार्दै यात्रापथमा निरन्तर कुदिरहेका देखिन्छन् । यिनको दक्षिण सिक्किममा ‘नेवार शिल्पकला र सांस्कृतिक केन्द्र’का परिकल्पनाकार पनि हुन् ।
कसैको आँखा नगएको महत्वपूर्ण कार्यमा हात हाल्ने यिनको सपना साकार बन्दै गएको देखिन्छ । आँखाछेँ (नेवार घर) मा यिनले प्राचीन सामग्रीहरु बटुलेर सङ्ग्रहालय बनाए, सबै छक्क पर्नुपर्ने गरी जातिगत पहिचान हुने खालका सामानहरु जुटाएर एउटा परिचय गराउन सकिने सांस्कृतिक घरको स्थापना गरे । मध्यपुरलाई अमूर्त संस्कृतिको नगर बनाउन यिनी दिन–रात खटे । यिनले बाजागाजाको इतिहास लेखेर अन्वेषणको काम गरे, मुकुण्डो नाचको पहिचान राष्ट्र र अन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्रसम्म विस्तार गर्ने कार्यमा जाँगर चलाएर आफ्नो गन्तव्यको परिचय बाँडे । धेरै थोकमा क्रियाशील यिनी कलाकार भएर थुप्रै फिल्ममा भाग लिए, नाटकको निर्देशक भए र नाटककारका रुपमा पनि आफ्नो प्रसिद्धि फिँजाउन यिनी सफल रहे । योग्यता त कामबाट पो पाउने हो; प्रमाण–पत्र त एउटा देखावटी प्रचलनमात्र न हो, यिनी कर्ममा विश्वस्त रहेकै कारणले यिनले आफूलाई चर्चित बनाउँदै जान सफल रहे । आफ्नै धुनमा हिँड्दै गरेका गणेशरामले पारिवारिक रुपमा दुईटा छोरा र दुईटी छोरीको घरजम गराउनुका साथै आफ्नो बाटोमा हिँड्ने बनाए । कान्छा छोरा सुभाषराम लाछीलाई आफ्नो बाटोमा मात्र हिँडाएनन्, उनकै प्रेरणा र साथ पाएर त्यही विषयमा विद्यावारिधि पनि गरे र अमेरिकाको वासिङ्टनस्थित विश्वविद्यालयमा बाजागाजाका प्राध्यापक भई सेवा गर्दै रहेकोमा यिनले गौरवसाथ आफ्नो मनको धोको फुकाए र उनी घरमा नै रहेर सधैं सेवामा, खोजीमा, सिर्जनामा, सङ्ग्रहमा रमाउँदै बाँच्न पाउँदाका खुसी व्यक्त गरे । हास्यव्यङ्ग्यका लेखक भएको कारणले यिनको हास्यव्यङ्ग्यका नेपालभाषाका पुस्तकहरुह्वगांरिवं,फय्गं र हयुमन फल तीनवटा पुस्तकहरु प्रकाशित छन् । संस्कृति र इतिहासका अन्वेषक र खोजकर्ता भएको कारणले यिनका थिमी देया सिद्धकाली,थुकथं पलिस्था जुल शंखधर साख्वा र नेपालीमा संस्कृतिका अवधारणाहरु लेखसङ्ग्रह प्रकाशित छन् । नियात्रामा सिक्किमको यात्रा, परिकारको मात्रा प्रकाशित हुनाको साथै कवितासङ्ग्रहमा छन्त लुभने वं र भत्किएका सपनाहरु नेपालभाषा र नेपालीमा प्रकाशित भएको देखिन्छ । यिनले उपन्यासमा ख्चा:पा: एकाङ्की सङ्ग्रहमा हालेमा:गु म्ये, कनेमा:गु बाखं प्रकाशित गराएका छन् । यिनले नेपाल मण्डलको मुकुण्डो नाच संस्कृतिको ग्रन्थ सम्पादन गरेर अत्यन्त महत्वपूर्ण कार्य गरेर देखाएका छन् ।
कवि, निबन्धकार, उपन्यासकार, नियात्राकार, नाटककारका रुपमा नेपालभाषा र नेपालीमा पुस्तक प्रकाशित गराइसकेका यिनी कुशल इतिहासकार, संस्कृतिविद्, सङ्ग्रहकर्ता, संगठक जेमा पनि आफूलाई घुलमिल गराउँदै र चिनाउँदै आएका यिनी सिक्किममा बसोबास गरेका नेवारहरुका लागि सांस्कृतिक गुरुका रुपमा चिरपरिचित छन् । सिक्किमले देखेका विश्वस्त नेपाली/सिक्किमकै सांस्कृतिक दूत/सिक्किमका बाजागाजा, भाषा, लिपी, नृत्यआदि प्रशिक्षण दिन सहयोग पुर्याउँदै आएका विश्वस्त नेपाली/नेपालसँग भौगोलिक स्थितिले, जातिय दृष्टिले, रहनसहन र भाषा संस्कृतिले निकै नजिक रहेको सिक्किम भएकै कारणले यिनी सिक्किमलाई अत्यन्त मन पराउँछन् । र यिनी सिक्किमका धेरै खालका व्यवहार र चालचलन मन पराउँछन् । सिक्किमबारे आफ्नो अनुभूति पोख्दै यिनी भन्छन् –‘१) सिक्किमका जनताहरु निकै नै अनुशासित छन् । ठूलालाई भेट्दा ढोग गर्ने चलन निकै प्रेरणापद छन् । २) प्रत्येक घरको बैठक चिटिक्क परेको सफा र सुग्घर छन् । ३) फूलहरुको पारखी र शौखिन भएको कारणले जहाँतहीँ घर–घरमा ढक्कमक्क फूलहरु फुलिरहेका देखिन्छन् । ४) एक–अर्काकोमा पुगेर खानपिन गर्ने र मन साटासाट गर्ने चलन निकै सौहार्दपूर्ण र शिष्ट देखिन्छन् ।’
सिक्किममा प्रत्येक वर्ष दुईचार खेप पुग्छन् यिनी । त्यहाँ पुगेर जानेका सीपहरु सिकाउँछन् । यिनकै माध्यमबाट थुप्रै नेपालीहरु सिक्किम पुग्छन् । सिक्किमका थुप्रै व्यक्तिहरु विभिन्न कार्यक्रमहरु बोकेर नेपाल पुग्छन् र यिनीसँग सम्पर्क राख्छन् । यसैले त यिनी थिमीमा नै एउटा घर किनेर सिक्किमका मित्रहरु आउँदा बस्ने पुस्ताघरका रुपमा, सिक्किमलाई सबै कोणले हेर्न सकिने परिचय घरका रुपमा देखाउने हिसाबले ‘सिक्किम हाउस’ बनाउने धुनमा व्यस्त छन् । सिक्किम घर बनाउने यिनको सपनामा सफलता मिलोस् र यिनको नेवारघर अझ व्यवस्थित र विस्तृत बन्दै जाओस् ।
