बैरागी काइँलाको ‘तङ्सिङ तक्मा मुन्धुम’ (आख्यान, अनुष्ठान र विधि विधान) पुस्तक प्रकाशित भएको छ । नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानले २७ वर्षपछि दोस्रो संस्करण प्रकाशित गरेको हो । लिम्बू जातिको सामाजिक, नैतिक र धार्मिक धारणाहरूको समग्र अनुष्ठानलाई तङ्सिङ मुन्धुम भनेर जानिन्छ ।
सबै मनुष्य, घरपरिवार र सामाजको सुख–समृद्धिका लागि गरिने सामाजिक मेलमिलाप वा ऐक्यवद्धताको पारिवारिक अनुष्ठान कार्य नै तङ्सिङ मुन्धुम हो । लिम्बू समुदायमा वर्षमा एक पटक अथवा अनुकूल समय मिलाएर तीन वर्षमा एक पटक तङ्सिङ मुन्धुम अनुष्ठानको आयोजना गर्दछन् ।
साम्बा र येबाहरूले तीन रात, तीन दिनसम्म विधिपूर्वक तङ्सिङ मुन्धुम गाउँछन् । तङ्सिङ मुन्धुम गरिदा ब्रह्माण्डको सृष्टि, पृथ्वी, जीवजगत, चराचर र मान्छेको सृष्टिको कथाको पाठ गाइन्छ । मान्छे, परिवार र समाजको विकास, लोभलालच, आँखी–डाही र पापाचार–दुराचारको जन्म, भूत–प्रेत तथा अनेक अनिष्टकारी देवीदेवताहरूको जन्मको कथा गायन–वाचन गरिन्छ ।
घरको कुनै सदस्यको मृत्युपछि १३ दिने जुठो बार्ने बेलामा यो तङ्सिङ मुन्धुम गाइन्छ । यसैगरी हरेक पटक उभौलीको याममा कुलवंश सामूहिक भेला भएर खालामा गाली सराप (माङ्हुप वादेःम्मा) गर्दा समेत यो मुन्धुम गाइन्छ ।
प्रतिष्ठानले २०५२ सालमा पहिलो पटक यो मुन्धुम प्रकाशित गरेको थियो । यो मुन्धुमको मूलपाठलाई सिरिजङ्गा लिपिमा लिपिबद्ध गरिएको छ भने त्यसैलाई देवनागरी लिपीमा उतारिएको छ र नेपाली अनुवादसमेत गरिएको छ । दोस्रो संस्करणमा मुन्धुम पहिलो संस्करणमा भएका व्याकरण, हिज्जे तथा अर्थलेखनसम्बन्धी कमीकमजोरी समयानुकूल सच्याइएको छ । यसैगरी मूलपाठमा समेत थपघट र परिमार्जन गरिएको जनाइएको छ ।
